نکاتی از دستور زبان روسی – ۸

در این نوشته نکاتی در خصوص деепричастие (قید فعلی) و نحوه ترجمه آن به فارسی خدمت دوستان عرض خواهد شد.

مطلب زیر برگرفته شده از تحقیق خانم صدیقه خزائی است که در همین خصوص و با عنوان قید فعلی و مشکلات ترجمه ی آن به فارسی تهیه شده بود. ضمن تشکر از ایشان و آرزوی موفقیت برایشان در این رشته، خدمت تمامی دوستان و پژوهشگران علاقمند به مباحث دستوری زبان روسی اعلام می گردد، افرادی که مایلند مطالبشان در این وبلاگ منتشر گردد، از طریق بخش ارتباط با من درخواستشان را ارسال نموده تا در صورت صلاحدید، با نامشان منتشر شود.

و اما деепричастие:

در زبان روسی Деепричастие  یک مبحث دستوری است که به طور همزمان دارای ویژگی های "قید" و "فعل" می باشد. از این رو در زبان فارسی از آن به عنوان "قید فعلی" یاد شده که انصافا هم ترجمه خوبی است.

اکثرا در ترجمه "Деепричастие" مترجم متناسب با جمله، از ابزارهای دستوری گوناگونی برای انعکاس مفهوم آن همانند: انواع قید، گروه واژه های قیدی، جملات وابسته قیدی، حروف ربط و حتی در مواردی از یک اصطلاح برای انتقال مفهوم آن بهره می جوید.

در زبان روسی قید فعلی فاقد مقوله زمان است و در قالب جمله زمان آن مشخص می شود. نمود فعل (Вид) در چگونگی ساخته شدن قید فعلی نقش اساسی دارد: در صورتیکه نمود فعل استمراری (Несовершенный вид)  باشد، قید فعلی عمدتا پایانه های А  Я  را دارد اما اگر نمود فعل مطلق (совершенный вид) باشد، در پایانه خود В را خواهد داشت. مثال:

играя - читая - лёжа - спеша

открыв - прочитав

قید فعلی مفاهیمی همچون علت، منظور، هدف، تقابل دوعمل، شرط و مفاهیمی از این قبیل که توضیح اضافه ای برای نحوه وقوع فعل به شنونده و یا خواننده منتقل می کنند، را بیان می کند. البته این مفاهیم را گاهی همزمان با فعل (بصورت همزمانی کامل یا مقطعی با نمود استمراری) و گاهی بصورت غیر همزمان یعنی قبل یا بعد از فعل اصلی جمله (با نمود مطلق) بیان می کند. اینکه فعل اصلی در جمله پایه است یا پیرو و همچنین نحوه تاثیرگذاری قید فعلی بر معنای فعل اصلی تا چه حد است، تنها هنگام ترجمه مفهوم جمله مشخص می گردد. گاهی قید فعلی (در کمال مظلومیت!) معنای اصلی جمله را بیان نموده و فعل اصلی نقش جانبی را ایفا میکند.

البته با توجه به تعریف قید فعلی در زبان روسی، برای معادل سازی و آوردن ترجمه ای صحیح و در بردارنده مفهوم این واژه، باید به نکات دستوری در زبان فارسی در بخش های فعل، قید و حروف ربط قیدی توجه نمود. البته صفتهای بیانی (بخصوص صفت فاعلی) نیز در کنار نقش اصلی توصیفی خود، نقش اسنادی و قیدی نیز در جمله می پذیرند و گاهی جایگزین خوبی هنگام ترجمه هستند: خندان، شتابان، دوان، گریزان، لرزان.

مثل همیشه مباحث دستوری محض خسته کننده بوده و با آوردن مثال، همه چیز آشکارتر می شود. لازم به ذکر است، تمامی مثالها از رمان مشهور Идиот (ابله) نوشته Федор Михайлович Достоевский (فئودور داستایفسکی) آورده شده و ترجمه آن از سروش حبیبی/  نشر چشمه برگرفته شده (برای اختصار و شلوغ نشدن صفحه نوشتار، از آوردن شماره صفحات جملات اقتباس شده از نسخه روسی و ترجمه آن خودداری کردیم که البته در صورت لزوم خدمت علاقمندان ارائه خواهد شد):

  • بیان چگونگی و حالت:
Он не имеет права унижать мысль, сам излагая её.   .او حق ندارد با بیان فکری به زبان خود از ارزش آن بکاهد
در جمله بالا ترجمه قید فعلی در پاسخ به سوال چگونگی فعل کاستن آمده است، به همین خاطر مترجم در ترجمه از قید حالت بهره جسته است.

И наконец совсем замолк, сидел и всё слушал, но видимо утопая в наслаждении.  دست آخر کاملا ساکت ماند، نشسته بود و گوش می داد و پیدا بود که در لذت و شیرینکامی غرقه شده است.

حرف ربط "که" دقیقا به معنای "در حالیکه " آمده است؛ اما از آنجایی که تکرار این قید در ترجمه به فارسی از زیبایی متن می کاهد، مترجم از "که" استفاده کرده که دقیقا به معنای "در حالیکه" می باشد.

Он винился вслух , не объясняя,однако же, в чём дело.

به صدای بلند گناه سکته ژنرال را به گردن می گرفت و البته توضیح نمی داد که چطور موجب این حال شده است.

در ترجمه از جمله ی ساده ی "توضیح نمی داد" استفاده شده است؛ در صورتیکه بهتر بود برای در نظر گرفتن حالت قیدی "Деепричастие" به صورت زیر ترجمه می شد:

به صدای بلند گناه سکته ژنرال را به گردن می گرفت بدون توضیح آنکه چطور موجب این حال شده است.

Ах боже мой! – вскричал Князь, конфузясь, торопясь и воодушевляясь всё больше и больше, - я опять сказал глупости...
پرنس خجالت زده ولی درعین حال با شور و شتابی افزاینده گفت: وای خدای من باز حرف نابجایی زدم.
درتوضیح این جمله باید گفت که مترجم با استفاده از صفت بیانی "خجالت زده" که نقش قید را پذیرفته، به خوبی توانسته است حالت قیدی را برای دو قید فعلی دیگر نیز انعکاس دهد.

Ну, я приду, приду! – поскорее перебил Князь.- и даю вам честное слово , что просижу весь вечер ни слова не говоря.

پرنس فوراً به میان حرفش پرید:«خوب می آیم، می آیم، این کار را خواهم کرد». قول می دهم که تا آخر شب لب از لب برندارم.

گاهی اوقات برای اجتناب از اطناب جمله و همچنین حفظ زیبایی آن بدون اینکه از معنای متن زبان مبدا کاسته شود مفهوم نهفته شده در قید فعلی را فقط با آوردن یک اصطلاح رایج در زبان مقصد انعکاس داد.

  • بیان علت و سبب:

Потому, глядя на него, все внутренне тосковали.  .به این سبب بود که به دیدن او تشویشی گنگ در دل احساس می کردند

در جمله بالا مترجم تنها با حرف اضافه ی "به" و بدون استفاده از قید زمان "هنگام" بخوبی همزمانی را انعکاس داده و از تکرار این قید در ترجمه ی فارسی اجتناب نموده که خود این امر باعث زیبایی متن ترجمه شده است.

Удар! – Вскричал тот на всю улицу, догадавшись наконец, в чём дело.

او که عاقبت فهمیده بود فریاد زد: سکته و فریادش درتمام کوچه پیچید.

مثال بعدی:

Вглядевшись в лицо его, он не мог не поверить его  искренности, лицо его прояснилось.

اما درچهره او که نگاه کرد، دید نمی تواند در صداقتش تردید کند و چهره اش درخشان شد.

مثالی دیگر:

С своей стороны, усевшись и осмотревшись, он тотчас же заметил, что всё это собрание отнюдь не походило вчерашние призраки, которыми его напугала Аглая , или на кошмары, которые ему снились ночью.

و اما پرنس خود همین که نشست و نگاهی به اطراف انداخت، دید جمعی که در تالار گرد آمده اند به اشباحی که شب پیش آگلایا او را با تهدید آنها را ترسانده بود یا به صورت های وحشت آوری که کابوس شب گذشته اش را پر کرده بودند، شباهتی نداشتند.

  • تقابل:

Испугался ужасно Коля, подставляя однако же ухо.  .کولیا سخت به وحشت افتاده بود و با این همه گوشش را پیش برد

در جمله بالا مترجم از حرف ربط قیدی که نشانگر تضاد و تقابل می باشد، استفاده کرده است. هر چند که میتوانست از حرف ربط ولی نیز بهره گیرد.
Аглая не только не расхохоталась, подойдя к Князю, как опасалась того, но даже чуть не с робостью сказал ему...
آگلایا نه فقط به عکس آنچه انتظار داشت، وقتی به پرنس نزدیک شد به خنده نیفتاد بلکه می شود گفت با رویی از آزرم برافروخته دست او را در دست گرفت و گفت :...
در جمله ی بالا مترجم از حرف ربط قیدی" وقتی" به معنای " هنگامیکه"  به خوبی بهره جسته است.
نتیجه گیری و خلاصه ای از مطلب:
از لحاظ دستوری، تقابل یک به یک میان "деепричастие" و قید فعلی وجود ندارد (البته اگر اصولا مقوله ای با عنوان قید فعلی در فارسی بتوانیم پیدا کنیم) و شاید اصلی ترین دلیل اینکه این ساختار در زبان فارسی به قید فعلی ترجمه شده  شباهت  بنیادی در طرز ساخت آنهاست؛ اینکه هردوی آنها از فعل مشتق میشوند و هر دو یک سری خواص مشترک از قید و فعل را بصورت همزمان تداعی می کنند.
معنای قید فعلی در زبان روسی در خود کلمه ادغام شده است و از این رو آوردن قیدهای فعلی بسیار در متون روسی نه تنها از زیبایی جمله نکاسته ، بلکه به زیبایی و غنای آن نیز کمک خواهد کرد؛ اما برای یافتن معادلی به زبان فاسی بایدآن را از سطح جمله بدست آورد؛ یعنی با توجه به تمام اجزا جمله ،ازجمله: حروف اضافه، قیدهای موجود و...است که میتوان معادلی صحیح ودر عین حال زیبا و سلیس داشته باشیم؛ و اینکه نمی توان تنها با تکیه به ساختار گرامری به دنبال معادلی کاملا تکنیکی و دستوری بود، بلکه با امکانات دستوری زبان مقصد و برای جلوگیری از تکرار بهتر است که به تمام معادل های موجود دقت کنیم.
به عبارت دیگر، من و شمای مترجم، حتی با درک مفهوم لغوی و انتخاب نزدیکترین معادل و رعایت نکات دستوری هم زمانی یا عدم هم زمانی و چینش جملات پایه و پیرو، بازهم باید به دنبال معادلی احتمالا زیباتر و یا نزدیکتر به فضای داستان باشیم تا هم به متن و ساختار گرامری آن وفادار مانده و هم اینکه خواننده نکته سنج، بلند طبع و مشکل پسند فارسی زبان را راضی نگه داریم!
لازم به ذکر است که مطلب فوق نه برای آموزش و بررسی ماهیت مقوله گرامری قید فعلی، که برای بررسی راهها و مشکلات ترجمه آن تهیه و تنظیم شده است. امید است مورد توجه و استفاده دوستداران قرار بگیرد.

۶ دیدگاه

  1. Мохаммад-заде می‌گوید:

    Здраствуйте
    Мы должны поблагодарить Вас так как эта работа была задумана Вами и начата под вашим руководством в дальнейшем по вашей рекомендации я помогла ребятам докончить ее. Спасибо Вам еще раз.

    پاسخ دادن
  2. fahimeh می‌گوید:

    سلام متشکرم استاد گرامی

    پاسخ دادن
  3. leila می‌گوید:

    merc

    پاسخ دادن
  4. محمدرضا مردانی می‌گوید:

    سلام
    خیلی ممنون به خاطر سایت خوب و پر محتواتون... من دانشجوی ترم ۴ زبان روسی دانشگاه علامه طباطبایی هستم... اخیرا کتابی در ارتباط با اصطلاحات و ضرب المثل های روسی همراه با معادل های آنها در زبان فارسی نوشتم... خیلی خوشحال میشم اگر کتابم رو تو سایتتون معرفی و تبلیغ کنید...

    با تشکر و احترام فراوان
    محمدرضا مردانی

    پاسخ دادن

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *